Działanie w kulturze

moduł badawczy III

Celem badań jest uchwycenie samorzutnego, spontanicznego i oddolnego charakteru powstawania treści kultury w społecznościach lokalnych Południowego Mazowsza, w okolicach Szydłowca i Przysuchy (Ostałówek, Zaława, Broniów, Cukrówka).

Badania będą przede wszystkim prowadzone w środowiskach wiejskich uznawanych w dyskursach publicznych i często przez samych lokalnych aktorów za peryferyjne, należące do obszarów marginalizowanych i pozbawionych dostępu do kultury; są to wsie względnie odizolowane od dużych ośrodków, często dotknięte problemami ekonomiczno-społecznymi takimi jak bezrobocie i wahadłowe migracje zarobkowe.

  • Podstawowym zadaniem badawczym jest wytworzenie wiedzy o aktywności kulturalnej i społecznej, która przyznaje tym środowiskom obecność własnych, choć często ukrytych kompetencji kulturowych i twórczych oraz unika praktyk nieświadomego narzucania i kształtowania zewnętrznej, dominującej wizji uczestnictwa w kulturze. Nowy język opisu wytworzony w ramach badań, będzie miał w sobie potencjał krytyczny wobec dominujących politycznie i kulturalnie ośrodków/dyskursów, narzucających swoje normy i wizje kreatywności kulturowej i przesłaniających często w ten sposób oddolne mechanizmy tworzenia kultury w społecznościach lokalnych i peryferyjnych. Badania będą w ten sposób dotyczyły wszelkich niejawnych wymiarów życia kulturalnego i społecznego, kluczowych dla budowania ogólnopolskich strategii polityki kulturalnej na obszarach wiejskich i peryferyjnych.

    W sensie teoretycznym projekt ten lokuje się wewnątrz postgramsciańskich projektów studiów kulturowych (R. Williams, S. Hall, J. Fiske, P. Willis), rozpoznających na różny sposób praktyki kulturowe w kontekście dominacji kulturowej, podporządkowania i oporu. Dzięki tej pracy powstają zatem projekty i zarazem wiedza o procesach, w których społeczności lokalne (często wykluczane z publicznego dyskursu) znajdowałyby przestrzenie własnej artykulacji działania w kulturze, sztukę ekspresji własnej sytuacji z elementami sztuki oporu (arts of resistance, Scott 1990) czy sztukę przebudowywania w zaskakujący sposób tradycyjnych praktyk społeczno-kulturalnych („przekraczania siebie”, passing, Rapport 2010).

Charakterystyka terenu

Wsie Zaława, Cukrówka, Ostałówek i Broniów na południowym Mazowszu są miejscowościami dotkniętymi na dużą skalę nieopłacalnością drobnego rolnictwa, sezonowymi migracjami zarobkowymi mieszkańców i widocznym też wcześniej potransfromacyjnym bezrobociem. Należą do powiatu szydłowieckiego i do gminy Chlewiska, od Chlewisk, centralnej wsi gminnej oddalone są o kilka kilometrów, a od Szydłowca o kilka-kilkanaście w zależności od wsi. To miejsca, gdzie praca jest znajdowana głównie dorywczo, za granicą, w dużych miastach Polski, gdzie częste są wahadłowe migracje zarobkowe, wyjazdy i powroty wypełniają codzienność, a praca jest zwykle chwilowa, na kilka miesięcy. Jedynie niewielka część osób pracuje w zakładach i usługach w Szydłowcu, Chlewiskach, nawet Skarżysku i innych miejscowościach czy po prostu w lokalnych urzędach i instytucjach.

Zaława

Zaława jest wsią liczącą około dwustu gospodarstw i ponad trzystu mieszkańców, gdzie uprawą ziemi nie zajmuje się już prawie nikt (ogródki warzywne, kilku starszych gospodarzy uprawiających kilkuarowe zagony). Większość mieszkańców pracuje w usługach, w instytucjach budżetowych, w prywatnych zleceniach murarsko-remontowych, większość ma doświadczenia prac migracyjnych – w Skandynawii, Holandii, w Wielkiej Brytanii. We wsi działa koło gospodyń wiejskich, zespół „Załawianki”, funkcjonuje świetlica wiejska , wyremontowana ostatnio przez sołtysa i jego pomocników w „czynie społecznym”, administracyjnie podlega ona jednak Gminnemu Ośrodkowi Kultury w Chlewiskach. Wiele osób związanych jest z organizowaniem życia wokół obiektów sportowych (klub piłkarski „Hubal”). Jest jeden czynny sklep. Wieś znajduje się w bliskim sąsiedztwie centrum gminy – około trzech kilometrów od dużej wsi Chlewiska.

Cukrówka

Cukrówka jest mniejsza nieco wsią z około stu sześćdziesięcioma gospodarstwami i około dwustu sześćdziesięcioma mieszkańcami. Kilku gospodarzy uprawia ziemię, większość pracuje w administracji publicznej, w usługach, wiele osób migruje sezonowo do robót murarskich, na farmy, do prac opiekuńczych do krajów Europy. W wsi jest jeden sklep i dobrze działająca szkoła z boiskiem sportowym, budowana jeszcze w latach sześćdziesiątych. Działa tu grupa rodziców angażująca się w sprawy szkoły. Do szkoły chodzą dzieci z Cukrówki, Broniowa i Załawy, podczas gdy dzieci z pobliskiego Ostałówka dojeżdżają, z powodu lokalnych konfliktów, do szkoły w Wysokiej i w Chlewiskach.

Broniów

Broniów to miejscowość licząca ponad dwustu mieszkańców, w której ziemi się już właściwie nie uprawia – dookoła, jak okiem sięgnąć, ciągną się zugorowane pola. Pozostało tam ledwie kilka czynnych gospodarstw, walczących o przetrwanie. W centralnym punkcie wsi jest strażnica (remiza) i zbiornik-sadzawka, nieco dalej świetlica wiejska – obydwa budynki zbudowane w latach Peerelu, rękami ludzi, w ramach czynu społecznego; wieś budowała świetlicę na fundamentach szkoły-tysiąclatki, której budowę wstrzymano. Świetlica należy obecnie do wsi, ale jednocześnie jest częścią Gminnego Ośrodka Kultury, z boku, w jej pomieszczeniach działa sklep z piwem, żywnością, chemią. We wsi od kilku lat działa grupa energicznych kobiet, tworząc zespół folklorystyczny Broniowianki, od wielu lat prowadzą też Koło Gospodyń Wiejskich. Od ponad osiemdziesięciu lat działa tam Ochotnicza Straż Pożarna, niezwykle sprawna organizacja, która skupia ludzi, podejmuje prace remontowe, „społeczne”, zabezpiecza dyżury pożarnicze, obsługuje obchody rocznic i festynów.

Ostałówek

Ostałówek jest wsią rolniczą, licząc około stu gospodarstw i podobnie nieco ponad dwustu mieszkańców. W większości gospodarstw ludzie wciąż pracują na roli, obrabiają ją starannie, maszynami, ale często też z użyciem koni – latem, w żniwa, widać wszędzie natężony ruch, na ulicy co chwila mijają nas rozpędzone wozy, jadące z pól. Wcześniej była to wieś typowo rolnicza, uprawiano rolę nie tylko na własne potrzeby, jako dodatek do pracy w zakładach, ale też często „na zbyt”. Gospodarstwa są tam drobne, karłowate – często tak małe (poniżej dwóch hektarów), by w razie czego móc otrzymać świadczenia społeczne. Również w tej wsi działa straż pożarna, remiza połączona jest ze świetlicą wiejską, a we wsi działa podobnie jak w Broniowie grupa starszych kobiet, tworząc słynny w okolicach zespół śpiewaczy „Ostałki”. Tu też razem, w czynie społecznym, z entuzjazmem budowano w latach Peerelu szkołę, strażnicę i ośrodek zdrowia, jednak dopiero w ostatnich latach ludzie doczekali się kanalizacji. Szkołę zamknięto kilka lat temu, obecnie w budynku szkoły miejsce znalazł ośrodek terapii zajęciowej dla osób niepełnosprawnych i z problemami rozwojowymi, który zresztą roztacza opiekę nad mieszańcami obu wiosek.

Bibliografia:

Rapport N. 2010. Apprehending Anyone. The Non-Indexical, Post-Cultural and Cosmopolitan Human Actor, „Journal of Royal Anthropological Institute”, nr 1.

Scott J. 1990. Domination and the Arts of Resistance. Hidden Transcripts, Yale University Press, New Haven.

Case studies