Oddolność i rzeczy

Z Piotrem Cichockim o badaniach terenowych rozmawia Karolina J. Dudek

Karolina J. Dudek: Czym jest kultura oddolna? Jak ta koncepcja ukształtowała badania prowadzone w ramach modułu „Tradycyjni i medialni”?

dr Piotr Cichocki

dr Piotr Cichocki

Piotr Cichocki: Można powiedzieć, że „oddolność” jest cechą kultury. Odnoszę się tu oczywiście do antropologicznego rozumienia terminu „kultura”. Nie chodzi zatem o kulturę rozumianą jako coś zarezerwowanego dla klas wyższych, czegoś odnoszącego się do savoire-vivre’u czy sztuki wysokiej. Kultura oddolna to nie jest też kultura ludowa, w takim tradycyjnie etnograficznym rozumieniu. Kultura oddolna to różnego rodzaju działania, które związane są z tworzeniem tożsamości indywidualnej, lokalnej, grupowej albo z konstruowaniem świata społecznego – tej scenografii, w której toczy się życie codzienne. Pierwszy człon tego terminu to pojęcie inkluzywne, które nie pozwala na jednoznaczne powiedzenie: „To jest kulturalne, a to – nie jest kulturalne. To należy do kultury, a to do niej nie zalicza się”. Natomiast słowo „oddolna” umożliwia wyróżnienie tego, co niekoniecznie ma zinstytucjonalizowany wymiar, co nie jest wynikiem realizacji polityk administracyjnych, lecz wypływa w dużej mierze z motywacji indywidualnych i lokalnych. Oczywiście granica między „oddolnością” a „nieoddolnością” jest bardzo rozmyta. Dobrych tego przykładów dostarczają badania Olgi Rembielińskiej, która w ramach naszego projektu przyjrzała się temu, w jaki sposób programy dotyczące dziedzictwa regionalnego i kultury lokalnej tworzone są przez nauczycieli i realizowane przez uczniów. Ramy dla tego typu programów określają wytyczne ministerialne oraz programy unijne, ale jednocześnie są to w dużej mierze działania jednostkowe, wynikające z indywidulanego i wspólnotowego zaangażowania, czasem wręcz tworzące tożsamość lokalną i regionalną.

K.D.: Podałeś konkretny przykład z terenu. Powiedz, proszę, więcej o tym, co jest przedmiotem Waszych badań [więcej o module „Tradycyjni i medialni”].

P.C.: Takim punktem wyjścia dla naszych zainteresowań były rzeczy, przy czym chcieliśmy dojść do problemu „oddolności”, wychodząc od kwestii globalności. To pojęcia w pewnym sensie przeciwstawne. Interesowało nas to, w jaki sposób ludzie tworzą rzeczy – jak tworzą je oddolnie. Chcieliśmy objąć przy tym różne konteksty począwszy od spędzania czasu wolnego aż po pracę i wytwarzanie surowców. Istotne było też dla nas to, jaką rolę odgrywają rzeczy w scenografii wytworzonej administracyjnej oraz jaką funkcję pełnią rzeczy, które objawiają się w naszej przestrzeni badawczej dzięki działaniom rynkowym.

K.D.: W praktyce etnograficznej pytania badawcze i teren wzajemnie się kształtują. A gdzie Wy prowadzicie badania? I jak to jest powiązane z Waszymi zainteresowaniami?

P.C.: To obszary województwa podlaskiego, przede wszystkim w dużej mierze rolnicze gminy Nowogród i Kolno, ale objęliśmy badaniami zarówno tereny miejskie, jak i wiejskie oraz małomiasteczkowe. Przy czym, o ile o obszarach wiejskich można powiedzieć, że to tereny rolnicze, to przestrzenie miejskie określiłbym mianem „miasta w dobie kryzysu” ze względu na masowe migracje o charakterze ekonomicznym. To terytoria społeczne, które podlegały w ostatnich latach intensywnym przeobrażeniom: m.in. zmieniły się organizacja pracy i sposoby spędzania czasu wolnego. Interesowało nas uchwycenie tych procesów widzianych przez prymat używania, kupowania, tworzenia, wypożyczania, ulepszania i niszczenia różnego rodzaju dóbr, rzeczy i surowców.

K.D.: Wskazałeś tu ciekawy aspekt kultury oddolnej – jej częścią są również lokalne odpowiedź na zmiany.

P.C.: Tak, kultura oddolna to coś, co łączy się z aktywnością, ale jest też ten element reaktywny: kultura oddolna tworzy się w obliczu zmian, jako reakcja na odgórne programy, różne formy dominacji. Może przyjmować różne formy oporu wobec struktury, systemu. Kwestie te szczególnie mocno ujawniły się w badaniach Karoliny Żądełek, która rozmawiała z muzykującymi młodymi ludźmi. Trudno powiedzieć, czy byli oni amatorami czy profesjonalistami. Jeśli przyjmiemy definicję, zgodnie z którą „profesjonalista” to ktoś, kto zarabia na życie tym, co robi, to jej rozmówcy byli amatorami. Postrzegali siebie jako jednostki usytuowane poza systemem. To, co robili, było oddolne w formie i treści. Uważali, że telewizja kłamie, rząd kłamie, Unia Europejska kłamie – to pokolenie teorii spiskowej, mające poglądy zdecydowanie kontrkulturowe. Jednocześnie korzystali ze sprzętu lokalnych instytucji kultury. A muzyką, którą grali, zainteresowali się za pośrednictwem kaset i płyt, które były produktami wytworzonymi w Stanach Zjednoczonych, a także MTV i innych programów telewizyjnych, czy internetu, który stał się elementem ich życia dzięki ogromnemu, globalnemu programowi digitalizacji. Mogłoby się wydawać, że łatwo będzie mówić o oddolności i odgórności, wyznaczać granice: to jest działanie oddolne, a to – odgórne. Jednak kiedy analizujemy konkretne przypadki, okazuje się, że to jest rzeczywistość pełna paradoksów. Przyglądanie się rzeczom i temu, co się z nimi dzieje, pozwala na ujawnienie tych paradoksów i opisanie złożoności konkretnych sytuacji. Trzeba przy tym pamiętać, że rzeczy są tworzone w jednym miejscu, a odbierane – w zupełnie innym. Rzeczy są w jakimś sensie pośrednikami pomiędzy społecznościami.

K.D.: W jaki sposób takie kwestie się bada? Jak bada się rzeczy?

P.C.: Obserwuje się i analizuje to, w jaki sposób konkretne rzeczy, surowce są wytwarzane, jakie społeczne energie rzeczy w sobie skupiają, jakie wyzwalają, a jakie tłumią. Oczywiście takie badania polegają w dużej mierze na rozmowach, które dotyczyły tych obiektów. Wymagają też prowadzenia obserwacji tego, w jaki sposób te obiekty są używane, jakie wywoływały reakcje. Jednym z takich badanych surowców-obiektów jest mleko. Mleko w pewnym sensie zmieniło tamtejszą rzeczywistość, gdy okazało się, że jest bardziej opłacalne niż inne wyroby: koncentracja na produkcji mleka pociągnęła za sobą daleko idące zmiany. Macieja Eichelbergera i Stefana Waliszewskiego interesowało to, w jaki sposób zintensyfikowany przemysł mleczny skoncentrowany wokół Nowogrodu wpływa na rolę społeczną wytwórców mleka, zmienia ich codzienne życie, czy sposoby definiowania miejsca we wspólnocie lokalnej. Wpływa też na krajobraz. Mleko było zatem osią rozmów, w czasie których pojawiały się różne wątki dotyczące ekonomii, polityki, codziennego życia. W wypadku badań Karoliny Żądełek były to płyty i kasety hiphopowe. Karolina badała to, w jaki sposób zetknięcie z kasetami i płyt hiphopowymi, kolekcjonowanie ich, a w końcu nagrywanie własnych, nie tylko zmienia miejsce hiphopowców w społeczności lokalnej, lecz także sprawia, że rodzi się w nich i rozwija to, co oni sami nazywają świadomością – tak egzystencjalną, jak i polityczną. To świadomość, która pozwala na podejmowanie działań o charakterze publicznym, społecznym, politycznym, angażowanie w różne formy sprzeciwu i tworzenie alternatywnej rzeczywistości. Badania przyniosły jeszcze wiele odmiennych i interesujących case’ów, więcej o nich opowiemy niebawem.

Karolina J. Dudek
dr Karolina J. Dudek
Asystent Koordynatora projektu, badacz, webmaster
Absolwentka Szkoły Nauk Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, zarządzania i stosunków międzynarodowych w Szkole Głównej Handlowej, etnologii na Uniwersytecie Warszawskim oraz studiów podyplomowych Instytutu Polonistyki Stosowanej UW. Publikowała m.in. w “Kulturze i Społeczeństwie“, “Kulturze i Edukacji”, “Kulturze – Historii – Globalizacji“ i kilku tomach zbiorowych. Realizowała projekty badawcze w IEiAK UW, IFiS PAN (grant NCN, Preludium) oraz IS UW. Zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Stan Rzeczy”.
dr Piotr Cichocki
Koordynator Modułu I, badacz
antropolog kultury, adiunkt i zastępca dyrektora ds. studenckich Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, członek Rady Instytutu i Rady Wydziału Historycznego. Koordynator i prowadzący projekty badawcze: w 2009-2011 Wspólnota lokalna i światłowód oraz od 2011 Kreowanie i kupowanie kultury. W 2011 udział w badaniach Nierozpoznane wymiary rozwoju kulturowego (powiat szydłowiecki) w charakterze głównego badacza (badania realizowane przy współpracy z Mazowieckim Centrum Kultury i Sztuki oraz Narodowym Centrum Kultury). Kierownik grantu Narodowego Centrum Nauki Lokalne konteksty korzystania z serwisów społecznościowych. Studium porównawcze, którego efektem była praca doktorska pt. Etnografia wybranych internetowych serwisów społecznościowych. Relacje wirtualności i realności obroniona w 2011 r. W grudniu 2012 roku ukazała się w formie książki Sieć przyjaciół wydanej przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

3 − 2 =