Narzędzia badawcze | M6

Swojskość i obcość w mieście

dr hab. Anna Wieczorkiewicz

OPRACOWANIE NARZĘDZI BADAWCZYCH DO PRZEPROWADZENIA BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH MODUŁ 6

Antropologiczna definicja kultury, którą przyjmujemy zgodnie z założeniami projektu, uwzględnia badanie dynamiki zmian kulturowych i jej kształtowania się pod wpływem przemian o charakterze społecznym i ekonomicznym, zachodzących we współczesnym świecie. Zgodnie z tą optyką działania kulturotwórcze powinny być rozpatrywane w kontekście różnorodnych procesów społecznych i kulturowych, takich jak np. mediatyzacja czy globalizacja, a analizowanie współczesnego kanonu praktyk kulturowych musi uwzględniać nie tylko wpływ kultury narodowej i czynników lokalnych, lecz także wpływy kultur odległych.

Dlatego pytamy o to, w jaki sposób na gruncie kultury współczesnej dokonuje się reinterpretacja znaków odmienności kulturowej – interesuje nas ich funkcjonowanie w ramach różnego rodzaju praktyk. Poszczególne case studies ogniskują się wokół zjawisk, symboli i praktyk kojarzonych z Orientem, estetyzowanych i przetworzonych. Wybór ten podyktowany jest zarówno bardzo długą obecnością motywów orientalnych w kulturze polskiej, elastycznością ich kulturowych funkcji, jaki i szczególnym nasileniem zainteresowania Orientem od lat 90. XX (joga, medycyna niekonwencjonalna, kuchnia indyjska, fascynacja Bollywodem). Jako badacze żywimy przekonanie, że monitorowanie i dokumentowanie przemian praktyk kulturowych związanych z lokalnym przyswajaniem i interpretowaniem kultur odległych oraz analizy oddolnych praktyk kulturowych z tym związanych to działania, które mogą pomóc w administrowaniu kulturą.

Metody badawcze

Zgodnie z przyjętą w projekcie metodologią badania realizowane w ramach Modułu VI prowadzone są przy wykorzystaniu kilku komplementarnych metod badawczych. Z jednej strony, sięgamy po klasyczne metody etnograficzne: obserwacja uczestnicząca i wywiady. Zastosowanie tych podstawowych metod badawczych umożliwi dotarcie do doświadczeń i języka badanych, a zatem jest adekwatne do eksplorowania oddolnych praktyk kulturowych. Z drugiej strony, stosujemy uzupełniające narzędzia badawcze wypracowane w obrębie antropologii wizualnej (etnograficzna dokumentacja fotograficzna). Proponowana kombinacja technik badawczych umożliwia wypracowanie pogłębionego rozumienia badanych zagadnień oraz zagwarantuje uwzględnienie wielu różnych perspektyw. Badania prowadzone są w Warszawie i wpisują się w nurt anthropology at home.

Celem wywiadu jest uzyskanie informacji, które pozwolą zanalizować następujące kwestie:

  1. sposób, w jaki oddolnie tworzą się szlaki komunikacji międzykulturowej rozumianej szeroko – to znaczy jako krążenie symboli, praktyk, technologii kojarzonych z innymi kulturami
  2. wpływ tworzenia tych szlaków na budowanie postawy otwartości w stosunku do tego, co ludzie rozpoznają jako „obce” (obcokrajowcy, wyznawcy różnych religii)
  3. związek ww. zjawisk z budowaniem postawy mobilności fizycznej i symbolicznej
  4. oddolny potencjał tworzenia postaw tolerancji i wytwarzania kanałów komunikacji międzykulturowej

Wywiady dotyczą kilku obszarów zjawisk; należą do nich: joga, medytacja, taniec, kino, muzyka, podróże (realne, a także ich projekty oraz związane z nimi obrazy i narracje), przedmioty, imprezy i zjawiska o konotacjach kontrkulturowych. Skoncentrowanie się na tych kwestiach umożliwia omówienie kwestii przenikania się działań zinstytucjonalizowanych i oddolnych; pozwala też wnioskować o tym, jakie działania instytucjonalne, jaki kontekst polityczny i ekonomiczny przyczyniają się do rozwijania i twórczego użytkowania zasobów kultury.

1.      Wywiady

Punktem wyjścia do przeprowadzenia wywiadu są scenariusze, zawierające od kilkunastu do kilkudziesięciu pytań istotnych dla danej kwestii. Pytania mają charakter otwarty, mogły być zadawane w dowolnej kolejności i w zmienionej formie, takiej jednak, by nie sugerowały rozmówcy odpowiedzi i nie podsuwały kategorii pojęciowych.

Scenariusz bywa dostosowywany do miejsca i okoliczności, w których prowadzona jest rozmowa; inne warunki stwarza przestrzeń prywatna (np. mieszkanie rozmówcy), inne przestrzeń publiczna (np. kawiarnia, impreza tematyczna).

W przypadku gdy sytuacja ogniskuje się na pewnych działaniach (wspólne przygotowywanie posiłku „hinduskiego”) lub włącza elementy animacji (oglądanie pamiątek z podróży, oglądanie zdjęć) scenariusz rozmowy jest luźniejszy, w przypadku typowego wywiadu polegającego na siedzeniu w jednym miejscu i rozmowie ma kwestionariuszową formę pytań (których jednakże nie trzeba zadawać w tej samej formie i kolejności).

Preferowana przestrzeń wywiadu:
przestrzeń prywatna (mieszkanie) lub przestrzeń typowa dla danej praktyki, pozwalająca odnieść się bezpośrednio do danej czynności (na przykład restauracja w przypadku jedzenia, sklep indyjski w przypadku przedmiotów orientalnych), impreza tematyczna.

Dyspozycja do prowadzenia wywiadu:

Wywiad ma mieć charakter rozmowy, w czasie której rozmówca ma się czuć swobodnie. Niemniej jednak należy zadbać o pewne formalne kwestie takie jak:

Rozmówcę należy poinformować o badawczym celu spotkania i ramach instytucjonalnych projektu, uprzedzić o fakcie nagrywania, a następnie transkrypcji oraz zapewnić o anonimowości rozmowy.

Należy zarysować charakter wywiadu jako rozmowy luźnej, nieustrukturowanej, mającej wyjaśnić kwestie ciekawe ze względu na projekt.

Należy dostosowywać formę pytań do sytuacji i rozmówcy i postarać się nadać rozmowie charakter swobodny, nieformalny.

Pytania nie muszą być zadawane w kolejności – scenariusz rozmowy zawiera spis tematów, które badacz ma w rozmowie poruszyć. Dopuszcza się modyfikację formy pytania (gdyż forma ma wypływać z dynamiki rozmowy).

Zaleca się jednak unikania pytań, które sugerują odpowiedź i takich, które podsuwają rozmówcom określone kategorie interpretacyjne.

Należy zachęcać rozmówcę do wypowiedzi rozbudowanych (pozwoli to obserwować różne strategie retoryczne oraz sposoby tworzenia interpretacji różnych zjawisk). Zależy nam bowiem na poznaniu świata wartości, które reprezentują rozmówcy.

Scenariusze rozmów

Poniżej załączone są różne rodzaje wspomnianych wcześniej typów scenariuszy:

Scenariusz pierwszy ma formę spisu pytań, które (niekoniecznie w tej formie) powinny być zadane w rozmowie. Rozmowa taka może toczyć się w dowolnej przestrzeni.

Scenariusz drugi przeznaczony jest do rozmów prowadzonych w mieszkaniu rozmówcy. Ma on formę luźniejszą ze względu na to, że swoistym uczestnikiem sytuacji jest także przestrzeń i znajdujące się w niej przedmioty – w założeniu to przedmioty mają wyzwalać narracje.

Scenariusz trzeci jest formą pośrednią; preferowana jest przestrzeń mieszkania, jakkolwiek rozmowę można przeprowadzić także w przestrzeni publicznej.

Scenariusz rozmowy o jodze

PYTANIA O PRAKTYKOWANIE JOGI
Od jak dawna ćwiczysz jogę?
Skąd twoje zainteresowanie jogą? Opowiedz, jak dowiedziałeś się o jodze?
W jaki sposób zacząłeś uprawiać jogę? Jaki był bezpośredni powód? Opowiedz, jak się tego uczyłeś? (nauczyciele, techniki, co było łatwe/trudne, ciekawe/nudne)
Jaki rodzaj jogi uprawiasz? Dlaczego go wybrałeś? Czy znasz inne rodzaje jogi?
Jak często ćwiczysz? Jaki jest optymalny czas i częstotliwość ćwiczeń? Jak wyglądają ćwiczenia? Gdzie najlepiej ćwiczyć? Czy jest różnica w ćwiczeniach zależna od miejsca? W jaki sposób się najlepiej ćwiczy? Czy ćwiczysz sam czy w grupie? Jaka jest różnica? Czy przygotowujesz się jakoś do ćwiczeń? (ubranie, miejsca, koordynacja z dietą)
Czy był w życiu moment, gdy przerwałeś ćwiczenia na dłuższy czas? Jak się wtedy czułeś, czy były jakieś zmiany w Twoim ciele?
Czy masz jakąś dietę, która wiąże się z jogą? Czy trzeba dostosować sposób odżywiania do ćwiczeń? Jeśli tak, to dlaczego?
Czy joga wpływa na życie? Jeśli tak, to w jaki sposób? Co zmienia?
Czy osoby z Twojego otoczenia (ci, z którymi mieszkasz) uprawiają jogę? Jeśli nie: co myślą o Twoich ćwiczeniach?
Skąd czerpiesz wiedzę o jodze? (książki, Internet – pytamy o sposób korzystania z tych źródeł, o tytuły książek, adresy stron internetowych)
Czy medytujesz? W jaki sposób? Jakie są najlepsze sytuacje do medytacji? Jaki jest cel tej praktyki?

PYTANIA O TO, CZYM JEST JOGA
Jak byś określił/zdefiniował jogę? Chodzi o sformułowanie definicji dla kogoś niezorientowanego w temacie?
Jak działa joga? Czy możesz opisać jej działanie? Czy działa tylko na ciało?
Gdzie są źródła jogi? Z jakim krajem, religią, kulturą można łączyć tę praktykę?
Czy każdy może ćwiczyć jogę? Czy są jakieś osoby szczególnie predysponowane do tego? Czy ludzie z kraju pochodzenia jogi robią to lepiej?
Czy joga to tylko ćwiczenia? Czy także sposób myślenia, postępowania, filozofia?
Gdzie najlepiej uczyć się jogi? (W Polsce, w Azji)
Czy ważny jest nauczyciel, czy można uczyć się samemu /np. z książki, z Internetu?
Czy jakieś cechy fizyczne lub psychiczne sprzyjają uprawianiu jogi?
Czym się charakteryzuje prawdziwy jogin? (Cechy charakteru oraz fizyczne)

PYTANIA O PODRÓŻE NA WSCHÓD
Czy byłeś kiedyś w kraju, z którego joga pochodzi?
Jeśli tak, to:
Opowiedz o tej podróży (celem pytania jest uzyskanie rozbudowanej narracji)
Czy ta podróż zmieniła twój stosunek do ćwiczeń?
Jeśli podróż była związana z zainteresowaniem jogą:
Czy brałeś tam udział w jakimś kursie? Opowiedz o tym. (Kto był uczestnikiem kursu, kto nauczał,? Czy jest sens uczenia się jogi w Indiach czy to nie ma znaczenia?
Czy zauważyłeś różnicę między ćwiczeniem Jogi w Polsce i tam?
Jeśli nie, to:
Czy chciałbyś tam pojechać? Dlaczego? Czy myślisz, że taka podróż zmieniłaby coś w Twoim stosunku do jogi?

PYTANIA UZUPEŁNIAJĄCE
Czy jesteś osobą religijną? A duchową? Co duchowość/religijność dla ciebie oznacza?
Czy joga (jej uprawianie) jest zgodna z religią katolicką? Czy dobrze się wpisuje w kontekst kultury polskiej?
Jak według ciebie wygląda idealna szkoła/idealny kurs jogi?
Czy interesujesz się kulturą Wschodu? Czym objawia się to zainteresowanie (lektury, filmy, podróże)?

PYTANIA DODATKOWE DO OSÓB UCZĄCYCH JOGI
Co skłoniło cię do tego, by uczyć jogi? (motywacje) Proszę opisać proces stawania się nauczycielem jogi (nauczyciele, szkoły, certyfikaty)
Gdzie według ciebie najlepiej uczyć się jogi? Czy są szkoły (w Polsce, w Azji) godne polecenia?
Czy widziałaś u swoich uczniów zmiany związane z uprawianiem jogi? Proszę je opisać.

Scenariusz rozmowy o przedmiotach

Preferowana przestrzeń – mieszkanie rozmówcy
Punktem wyjścia do rozmowy są przedmioty kojarzące się z egzotyką (Orientem) ze względu na swą formę.

1. Czy możesz mi opowiedzieć o tym przedmiocie? (skąd go masz, dlaczego znajduje się w tym miejscu jak z niego korzystasz?

W ten sposób inicjujemy rozmowę na temat różnych przedmiotów, staramy się dać rozmówcy przestrzeń dla budowania własnych narracji. Rozmowa może przybrać formę oprowadzania po mieszkaniu. Nie ucinamy rozmów o przedmiotach innych niż te, które naszym zdaniem są egzotyczne – staramy się, by to rozmówca podsunął nam własne kategorie przedmiotów. Słuchamy także opowieści o pamiątkach rodzinnych i rzeczach kupionych okazyjnie.

2. Czym się kierujesz, urządzając pokój/mieszkanie? Czy kryją się za tym jakieś przekonania, „filozofia”? Jak wygląda Twoja idealna przestrzeń prywatna? A miejsce pracy? Jakie cechy muszą mieć te miejsca, byś dobrze się w nich czuł? Jakie przedmioty „oswajają” dla Ciebie miejsca? Gdybyś musiał przenieść się nagle i mógł ze sobą zabrać stąd 5 rzeczy – co byś zabrał? )

3. Jeśli podróżujesz – czy przywozisz pamiątki/prezenty? Co to zwykle jest? Gdzie kupujesz te przedmioty?

Staramy się iść za kategoriami rozmówcy – nie podsuwamy mu kategorii w rodzaju „autentyczne”, „oryginalne”, ewentualnie możemy dopytać o nie później

Pytania dodatkowe, wspierające narrację rozmówcy:
– Czy kupowane przez ciebie przedmioty muszą być praktyczne?
– Czy lubisz pamiątki, które możesz mieć zawsze przy sobie, takie jak ubrania i biżuteria?
– Gdzie przechowujesz pamiątki?
– Co to znaczy, że przedmiot jest [wymieniamy kategorię kluczową dla rozmówcy]?

4. Co i dla kogo przywiozłeś z ostatniej podróży? Dlaczego to wybrałeś?

Chcemy uzyskać rozwinięte narracje o różnych przedmiotach kojarzonych z różnymi osobami

5. Co nie nadaje się na prezent dla drugiej osoby? Której z tych rzeczy, które mi pokazałeś nie mógłbyś dać jako prezent (bo nie wypada)? Której nie dałbyś z innych powodów?

6. Jakie miejsca/cele podróży są dla Ciebie interesujące?

Nie sugerujemy, że chodzi o kraje egzotyczne – interesuje nas to, w jaki sposób rozmówca postrzega to, co jest interesujące. Do kierunków orientalnych możemy przejść później – dopytujemy o kraje azjatyckie, które rozmówca chciałby odwiedzić – o motywy i oczekiwania z tym związane.

7. Co Cię interesuje w czasie podróży? Jak lubisz spędzać czas? W jakich krajach byłeś? Co jest dla nich charakterystyczne? Gdybyś miał wskazać jakąś rzecz typową dla (tu wstawiamy kraj/kraje, o którym rozmówca mówił) co to by było? Jak wyglądają typowe pamiątki z (nazwa kraju)? Czy Ty byś je kupił/kupiłeś?

8. Jak myślisz, co ludziom daje kupowanie przedmiotów wywodzących się z innych kultur?
Czy taką rzecz jak (wymieniamy którąś z przywiezionych rzeczy) można kupić u nas? Czy kupiłbyś ją (np. by komuś podarować)?

Pytania pomocnicze i wspierające narrację rozmówcy:
– Czy lubisz odwiedzać sklepy orientalne? Co w nich kupujesz?
– Czy byłeś kiedyś w India Market? Jakie wrażenie na tobie wywołał ten sklep?
– Jak uważasz, czy rzeczy w orientalnych sklepach pochodzą naprawdę z egzotycznych krajów? Czy ma to jakieś znaczenie?

Pytania uzupełniające sylwetkę rozmówcy:
– Czy lubisz książki, filmy o egzotycznych krajach? Widziałeś, posiadasz jakieś?

Dokumentacja: zdjęcia przedmiotów w ich domowych aranżacjach (najlepiej bez wizerunków osób).

Scenariusz rozmowy o podróżach organizowanych do Indii

Preferowana przestrzeń – mieszkanie rozmówcy

Kiedy byłeś w Indiach? Jak długo? Ile razy?
Z którym biurem podróży pojechałeś? Dlaczego właśnie to biuro?
Czy jeździsz też na inne wycieczki? Czy zawsze z biurami podróży? Jeśli nie, to z jakiej przyczyny wybierasz tę formę podróży?
Czym się kierowałeś przy wyborze biura i wycieczki? Sprawdziłeś jakoś to biuro/opinie o wycieczce?
Jak powinna wyglądać dobrze zorganizowana wycieczka? Co to znaczy dobry standard?
Skąd pomysł, żeby pojechać do Indii?
Jak się do tego przygotowywałeś? – praktycznie oraz mentalnie (filmy, książki)? Jak w ogóle przygotowujesz się do podróży – sprawdzasz wypowiedzi na forach? Oglądasz trasy? Czy możesz polecić jakieś strony internetowe i fora?
Jak się pakujesz (walizka? Duża, mała?) Co koniecznie musisz ze sobą zabrać?
Czy chodzi się tylko z przewodnikiem lub pilotem?
To punkt wyjścia do uzyskania informacji o tym, jak rozmówca się porusza; zaczynamy jednak od ogólników.
Jakie miejsca tam odwiedziłeś w Indiach? Opowiedz o tych miejscach. Jakie są Indie? Jacy są ich mieszkańcy?
Staramy się uzyskać rozbudowane narracje o kraju, o pierwszych wrażeniach, reakcji na inną kulturę, o współwycieczkowiczach, pilocie.
Czy bałeś się czegoś?
Czy próbowałeś lokalnej kuchni?
Miałeś jakieś oczekiwania co do tej wycieczki?
A jak było w rzeczywistości?
Mówią że Indie to kraj duchowości – czy to prawda? Czy można poczuć tę duchowość?
Gdzieś jeszcze podróżowałeś?
Jakie miejsca polecasz – w Indiach i na świecie?
Czy znów zamierzasz jechać gdzieś z wycieczką czy sam? Dlaczego?
Czu masz jakieś dobre rady dla podróżujących z wycieczkami?
Czy robisz zdjęcia? Co potem dzieje się z tymi zdjęciami (selekcja, album, pokazy dla rodziny lub znajomych)?
Czy umieszczasz wpisy lub zdjęcia na Facebooku, piszesz bloga, a może dziennik podróży itp.?
Czy możesz pokazać zdjęcia z tej podróży?
Staramy się zainicjować sytuację oglądania zdjęć z podróży – chcemy uzyskać rozbudowane narracje o podróży do Indii
Dokumentacja: w skład dokumentacji mogą wchodzić fotografie udostępnione przez rozmówcę; należy wyjaśnić, czy rozmówca zgadza się na ich upublicznienie i na jakich warunkach.


2.      Obserwacja uczestnicząca

Nieodłączną częścią badań są obserwacje terenowe dwojakiego rodzaju:

  1. obserwacje w czasie wywiadów, prowadzone często w prywatnej przestrzeni rozmówców
  2. 2. obserwacje wydarzeń związanych z tematem badań (imprez tematycznych, warsztatów, pokazów, przestrzeni, w których toczą się określone działania, np. restauracji, sklepów) stwarzające okazję do wspólnego uczestnictwa oraz nawiązania kontaktu z potencjalnymi rozmówcami.

W obu przypadkach kluczowe jest sporządzenie notatek, zawierających szczegółowe opisy okoliczności (przestrzeni, warunków), sekwencji zdarzeń, a także emocji towarzyszących sytuacji.

Notatki wchodzą w skład dziennika terenowego. Muszą być dokładnie datowane, mogą zawierać elementy wstępnych interpretacji, element interpretacyjny powinien być jednak wyraźnie zaznaczony.

Notatki terenowe, podobnie jak wywiady mają charakter poufny, dlatego uznajemy je za dane wewnętrzne.

3.      Dokumentacja wizualna

W dokumentacji wizualnej fotograficznej skupialiśmy się na wychwyceniu materialnego substratu kultury w jego symbolicznych układach, w określonych przestrzeniach. Interesowało nas to, jak przedmioty wpisują się przestrzeń życia codziennego, jakie sensy i wartości konotują, na ile otwarty jest margines sensów dookreślanych w czasie interakcji między użytkownikiem a przedmiotem.

Bibliografia

Hammersley M., Atkinson P. 2001.Metody badań terenowych, tłum. S. Dymczyk, Zysk i S-ka, Poznań.

Kalof L., Dan A., Dietz T. 2008. Essentials of Social Research, Open University Press, McGraw-Hill Education, New York.

Silverman D. 2009. Interpretacja danych jakościowych. Metody analizy rozmowy, tekstu i interakcji, PWN, Warszawa.