Narzędzia badawcze | MI

Tradycyjni i medialni

dr Piotr Cichocki

OPRACOWANIE NARZĘDZI BADAWCZYCH DO PRZEPROWADZENIA BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH MODUŁ I

Pamiętając o głównym celu badania, związanym z badaniem praktyk tworzenia kultury i uczestnictwa w niej formowanych poprzez oddolnie lub odgórnie zinstytucjonalizowane działalności, postanowiliśmy definiować te zagadnienia za naszymi rozmówcami.

Metody przyjęte podczas realizacji zadania badawczego były radykalnie etnograficzne. Po pierwsze przyjęliśmy, że głównym celem badania jest zrozumienie zagadnienia tworzenia i konsumowania kultury z perspektywy rozmówców. Interesowało nas więc to, co określali jako istotne dla swojego codziennego życia w sferze wykraczającej poza codzienną pracę, obowiązki postrzegane jako egzystencjalna konieczność. Zorganizowaliśmy więc badania według zagadnień podsuwanych przez samych rozmówców, na podstawie ich opinii formując kilkanaście case’ów, na których skupiliśmy uwagę. Od tego momentu działania badaczy przebiegały niezależnie i równolegle, a poszczególne case’y realizowane były przez jedną lub dwie osoby. W każdym z przypadków istotny był przede wszystkim bliski kontakt z rozmówcami, a idealną sytuacją – jak największy udział w ich codziennym życiu, zarówno w determinujących się nawzajem sferach pracy i czasu wolnego, których zmienna dynamika wpływała na charakter tworzenia kultury i udziału w niej. Zastosowaliśmy przede wszystkim klasyczne metody etnograficzne, opierające się na otwartych wywiadach, obserwacji uczestniczącej a także dokumentacji wizualnej.

W niniejszym opracowaniu narzędzi badawczych odniosę się do dwóch głównych zagadnień, które okazały się szczególnie istotne w terenie. Pierwsze z nich dotyczy praktyk wokół ciała i jego wyglądu, a więc ubrań, ale również zabiegów kosmetycznych, makijażu, siłowni. Drugie odnosi się do oddolnej twórczości związanej z szeroko rozumianą sztuką, którą w tym kontekście możemy porównać do swoistej „sztuki ludowej”. W wypadku każdego z badanych zagadnień ważny był bliski kontakt z rozmówcami, możliwość uczestnictwa i obserwacji ich codziennego życia. Zastosowaliśmy przede wszystkim klasyczne metody etnograficzne, opierające się na otwartych wywiadach, obserwacji uczestniczącej, a także dokumentacji wizualnej.

1. Wywiady oparliśmy na scenariuszach, zawierających od kilkunastu do kilkudziesięciu pytań istotnych dla danej kwestii, jednakże przyjęliśmy założenie, że poszczególne fragmenty rozmowy mogą być wydłużane lub skracane w zależności od tego, czy dane zagadnienia były ważne dla samych rozmówców. Pozwoliło to również na dynamiczne uaktualnianie kwestionariuszy, rozbudowywanie tych ich części, które w były „trafione” i pozwalały na wgląd w istniejące społecznie zjawiska, a pomijanie tych fragmentów, które okazywały się nie mieć znaczenia i nie znajdować rezonansu „w terenie”.

Ubranie i ciało

1) W co lubisz się ubierać?
2) Jak określisz styl swojego ubioru?
3) Jaki styl podoba ci się u innych?
4) Co to znaczy „być dobrze/źle ubranym”?
5) Kto jest dobrze/źle ubrany?
6) Kto z osób publicznych jest dobrze/źle ubrany?
7) Jaki jest styl starszych osób?
8) Jaki jest styl tutejszej młodzieży?
9) Czego nigdy byś nie założył/a?
10) Czy oglądasz blogi/programy TV o modzie?
11) Gdzie kupujesz ubrania?
12) Czy kupujesz ubrania na bazarze lub w supermarketach?
13) Jak często odwiedzasz sklepy z nową odzieżą a jak często z używaną?
14) Od jak dawna chodzi do sklepów z odzieżą używaną?
15) Ile czasu na to poświęcasz?
16) Chodzisz sama czy z kimś?
17) Czy masz swoje ulubione sklepy? Dlaczego te?
18) Które sklepy są lepsze/gorsze? Dlaczego?
19) Czy chodzisz w dniu dostawy?
20) Czy kupujesz dla kogoś innego?
21) Czy rzecz z ciucholandu mogłaby być podarowana jako prezent?
22) Czego nigdy byś nie kupiła w ciucholandzie?
23) Czy przymierzasz w sklepie?
24) Czy radzisz się innych klientów/sprzedawczyni?
25) Jaki był twój najbardziej udany zakup? (prośba o pokazanie najlepszych zakupionych używek)
26) Jak ocenić, które ubranie jest lepsze/gorsze/bardziej wartościowe?
27) Czy przerabiasz ubrania?
28) Co najbardziej cenisz w tych sklepach/rzeczach?
29) Czy zastanawiasz się co wcześniej działo się z tymi rzeczami?
30) Czy wiesz z jakiego kraju pochodzą te rzeczy?
31) Jak ma się moda w tych krajach do mody w Polsce?
32) Czy nosisz wszystko co kupisz w ciucholandzie?
33) Co myślisz o wystroju sklepów?
34) Co myślisz o zapachu panującym w sklepach z odzieżą używaną?
35) Wolisz jak ubrania wiszą czy są w skrzyniach?
36) Jak czyścisz ubrania? Czy masz jakąś specjalną metodę na ubrania z ciucholandu?
37) Czy jest jakiś rodzaj używanych ubrań, którego byś nigdy nie założyła/nie kupiła?
38) Co robisz z niepotrzebnymi ubraniami?
39) Jakie są różnice między sklepem z odzieżą używaną a sklepem z odzieżą nową?
40) Czy kojarzysz jakieś zachowania klientów charakterystyczne dla sklepów z odzieżą używaną?
41) W jakie dni Twój ulubiony sklep z odzieżą jest zaopatrywany
42) Kiedy można tam dostać najlepsze ubrania w tym sklepie?
43) Gdyby nie te sklepy, to inaczej byś się ubierał?
44) czym jest dla ciebie moda?
45) jakbyś opisał/a swój codzienny ubiór?
46) Do czego użyteczne powinny być codzienne ubrania?
47) Czy codzienne ubrania powinny być ładne?
48) jak wygląda twoja ulubiona rzecz?
49) dlaczego lubisz te rzeczy?
50) gdzie kupujesz ubrania?
51) jakie są twoje ulubione sklepy?
52) czy szukasz inspiracji jeśli chodzi o ubiór? jeśli tak, to gdzie?
53) lubisz przeglądać portale/gazety/oglądać programy o modzie, ubiorze? jakie?
54) jak ubiera się twoja mama, babcia?
55) Jak powinny się ubierać panie w starszym wieku, po sześćdziesiątce?
56) Czy ubierają się one ładnie?
57) Jak można określić ich styl?
58) Jak Ty będziesz się ubierać w tym wieku?
59) Jaki ubiór nie przystoi w tym wieku?
60) Jak powinny się ubierać panie w średnim wieku?
61) Jak się one tutaj ubierają?
62) Czy ubierają się one ładnie?
63) Jak można określić ich styl?
64) Jak Ty będziesz się ubierać w tym wieku?
65) Jak ubiera się tutaj nastoletnia młodzież?
66) Jak można określić ich styl?
67) Jaki ubiór nie przystoi w tym wieku?
68) jaki styl ci się podoba najbardziej?
69) czy w twoim otoczeniu jest osoba, której styl ci się podoba?
70) czemu ci się podoba?
71) jaki styl podoba ci się u kobiet/mężczyzn?
72) jakie są twoje wspomnienia z ubraniami, z modą, z dzieciństwa/młodości?
73) czy masz jakieś wspomnienie z jakąś częścią garderoby?
74) co może drażnić w wyglądzie, jeśli chodzi o ubiór, fryzurę, makijaż?
75) gdzie uczysz się lub pracujesz (co chciałbyś/chciałabyś robić w przyszłości)?
76) na jakie okazje wybierasz specjalny, odświętny strój?
77) Jaki powinien być męski/damski strój z okazji wesela/uroczystości rodzinnej/pracy/innych okazji?
78) kto jest ideałem urody dla dziewczyn/chłopców? kto był nim kiedyś?
79) Jaki to ideał urody?
80) Jak nie powinni ubierać się mężczyźni?
81) Jak nie powinny ubierać się kobiety?
Nowa „sztuka ludowa”

1) Czy pamiętasz, w jakich okolicznościach pierwszy raz usłyszałeś/aś rap/disco polo/techno/metal rock*? * w zależności od stylistyki uprawianej przez rozmówców
2) Czy ktoś z Twojego otoczenia słuchał tego gatunku muzyki zanim Ty zacząłeś/aś?
3) Z jakich źródeł pozyskiwałeś/aś muzykę?
4) Skąd bierzesz ją teraz?
5) Czy kupujesz płyty?
6) Dlaczego tak/dlaczego nie?
7) Czy słuchasz innej muzyki niż rap/disco polo/techno/metal rock?
8) Czy Twoim zdaniem istnieje coś, co wyróżnia słuchaczy stylu rap/disco polo/techno/metal rock?
9) Kto tworzy scenę rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości?
10) Kim są „lamusy”/dresiarze?
11) Jak myślisz, czy muzyka której słuchasz ma na Ciebie wpływ?
12) Czy wyobrażasz sobie że jesteś zaangażowany w inny gatunek muzyczny?
13) Kto z kim nagrywa?
14) Czy scena rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości może być postrzegana jako jedność?
15) Czy lokalny ośrodek kultury wpiera działalność sceny rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości?
16) Jeśli tak, to w jaki sposób?
17) Gdzie koncentruje się kultura rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości?
18) Czy można wyodrębnić takie miejsca?
19) Czym jest dla Ciebie rap/disco polo/techno/metal rock?
20) Jakiej muzyki słuchałeś/aś zanim zacząłeś/aś słuchać rap/disco polo/techno/metal rock?
21) Czy wśród ludzi grających rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości dochodziło do konfliktów?
22) Ile lat miałeś/miałaś gdy zacząłeś/zaczęłaś słuchać rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości?
23) Kto w Twojej miejscowości ma sprzęt do nagrywania?
24) Skąd bierze się pieniądze na zakup sprzętu?
25) Z jakich źródeł kupuje się sprzęt muzyczny?
26) Czy wypożycza się sprzęt?
27) Kto korzysta z Twojego sprzętu oprócz Ciebie?
28) Jak nauczyłeś/aś się go obsługiwać?
29) Czy sprzęt się psuje?
30) Czy wiesz jak go naprawiać?
31) Czy rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości wypowiada się na tematy polityczne?
32) Jakie stanowisko przyjmują lokalni wykonawcy rap/disco polo/techno/metal rock w Twojej miejscowości?
33) Jakie style w ramach rap/disco polo/techno/metal/rock w Twojej miejscowości są tu poważane?
(dalsza część adresowana do osób uprawiających sztukę ludową w dawnym rozumieniu tego słowa)
34) Czy Pan/Pani uważa się za Kurpia/Kurpiankę?
35) Czy okoliczne wsie są kurpiowskie czy szlacheckie?
36) Czy Państwa rodzina była szlacheckiego pochodzenia?
37) Od kogo nauczył/nauczyła się Pan Pani rzeźbić/haftować?
38) Jakich narzędzi używał/używała Pan/Pani do tej pracy?
39) Czy Pan/Pani sam/sama wykonał/wykonała te narzędzia?
40) Skąd Pan/Pani sprowadzał/sprowadzała materiały (drewno, płótno)?
41) Od kogo Pan/Pani kupował/kupowała materiały (drewno, płótno)?
42) Co jest najważniejsze w tej robocie (w rzeźbieniu, w haftowaniu)?
43) Od kiedy pracował/pracowała Pan/Pani na rzecz Cepelii?
44) Jak Pan/Pani zaczął/zaczęła współpracę z Cepelią?
45) Dlaczego Pan/Pani pracował/pracowała dla Cepelii?
46) Co Pan/Pani wykonywał/wykonywała dla Cepelii?
47) Jakie rzeczy skupowała Cepelia?
48) Czy z tej pracy da się obecnie wyżyć? A za czasów Cepelii?
49) Co trzeba było zrobić, by zdać materiał do Cepelii?
50) Co trzeba było zrobić, by Pański/Pani wzór został zatwierdzony przez Cepelię?
51) Jak się nazywa ten przedmiot?
52) Kiedy Pan/Pani wykonał/wykonała ten przedmiot?
53) Czy Pan/Pani przechowuje dalej te rzeczy?
54) Ile Pan/Pani miał/miała wzorów?
55) Jaki był/była pierwsza Pana/Pani praca?
56) Czy brał/brała Pan/Pani udział w konkursach? Obecnie też?
57) Na co zwracano uwagę przy tego typu konkursach?
58) W jakim rodzaju drewna Pan rzeźbił?
59) Jak należało przygotować słomę?
60) Czy trudniej robiło się z korzenia, czy ze słomy?
61) Jakie drewno najlepiej nadawało się do roboty? Jakie nie i dlaczego?
62) Czy utrzymywał/utrzymywała Pan/Pani kontakty z twórcami ludowymi? A obecnie?

2. Obserwacja uczestnicząca pozwala na przebadanie problemu w całej jego złożoności i w powiązaniu z innymi czynnikami, determinującymi społeczne życie naszych rozmówców. Podczas badań mieszkaliśmy często w domach rozmówców, co pozwalało na autentyczne uczestnictwo w codziennym życiu, w powszednich złożonych problemach.
Notatki terenowe, które uznawane są za najlepszą formę substancjalizacji doświadczeń płynących z obserwacji uczestniczącej, prowadziliśmy według wytycznych przedstawionych np. przez Atkinsona i Hammersleya, a także Angrosino. Miały więc one formę sporządzanych codziennie dokładnych i dosłownych opisów czynności, przestrzeni i działań, uzupełnionych również o relację z odczuć etnografów w danych sytuacjach. Notatki mogły również zawierać elementy interpretacji, jednakże wymagało to zaznaczenia, że do tekstu wkroczył element intelektualnej analizy.
Ze względu na poufny i osobisty charakter notatek uznaliśmy je za dane wewnętrzne, do czego też namawiamy wszelkich badaczy, którzy powinni mieć świadomość różnych od siebie kontekstów aktu sporządzania notatki, wymagającego pełnej szczerości i aktu publikowania, który powinien następować bardziej rozważnie.

3. Dokumentacja wizualna posłużyła nam w związku z założeniem o istotnej roli infrastruktury materialnej i technologicznej, różnego rodzaju dóbr i obiektów z życia codziennego, a także przestrzennego aspektu instytucji organizujących życie społeczne i kulturalne, takich jak szkoły, sklepy, kluby muzyczne, restauracje, ośrodki kultury. Podobnie jak w przypadku wywiadów i notatek terenowych dokumenty wizualne powinny być tworzone w dynamiczny i improwizowany, w zależności od zmiennej sytuacji w terenie sposób. Dlatego też poniższe uwagi mają charakter scenariusza, który każdorazowo musi być indywidualnie zrealizowany przez etnografów.

Ubranie i ciało, moda

Przestrzenie do wykonywania zdjęć:
– sklepy z odzieżą;
– przestrzenie publiczne;
– mieszkania, w szczególności pokoje z garderobą;
– uroczystości i przestrzenie wymagające określonego stroju.

Preferowane ujęcia:
– ujęcia obiektów w ich publicznej konfiguracji (wystawy sklepowe, wieszaki z ubraniami, przyjęcia towarów);
– ujęcia obiektów w ich prywatnej konfiguracji (szafy z ubraniami, pralnie, suszarnie, ubrania uporządkowane i nieuporządkowane);
– reklamy;
– ludzie w relacji do obiektów, szczególnie istotne ujęcia zachowań i emocji.

Ubranie i ciało, moda

Przestrzenie do wykonywania zdjęć:
– sala prób;
– warsztat pracy;
– ośrodek kultury;
– mieszkanie;
– sąsiedztwo jako przestrzeń codziennego życia i aktywności;
– klub muzyczny;
– kiermasz sztuki ludowej;
– koncert.

Preferowane ujęcia:
– ujęcia obiektów (instrumentów, narzędzi oraz sposobów ich wykorzystania, reperacji);
– ujęcia sposobów odbioru muzyki i sztuki przez twórców i publiczność, np. podczas koncertów i prezentacji sztuki;
– ujęcia wytwórców w ich codziennych działaniach i czynnościach, również nieartystycznych;
– plakaty, reklamy, wlepki;
– wytwory sztuki.

Bibliografia

Angrosino M.V. 2010. Badania etnograficzne i obserwacyjne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Hammersley M. i Atkinson P. 1995/2000. Metody badań terenowych (Ethnography. Principles in practice), Zysk i ska, Poznań.